Tin thị trường và sản phẩm

Giới thiệu về DAP và vai trò trong nông nghiệp hiện đại

Diammonium phosphate (DAP), với công thức hóa học (NH₄)₂HPO₄, là loại phân bón hiệu suất cao được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp hiện đại. DAP chứa 18% nitơ (N) và 46% phospho pentoxide (P₂O₅), tương đương khoảng 20% phospho nguyên tố, khiến nó trở thành một trong những loại phân bón giàu phospho nhất trên thị trường.

Sản phẩm được tạo ra từ phản ứng giữa axit phosphoric (H₃PO₄) và amoniac khan (NH₃), cho ra hợp chất dạng tinh thể hoặc hạt, tan trong nước với độ pH kiềm nhẹ (7,5-8,0). Đặc tính này khiến DAP đặc biệt phù hợp với đất chua hoặc trung tính.

Theo nghiên cứu gần đây, DAP có thể tăng năng suất nông nghiệp từ 30% đến 50% trong các hệ thống canh tác thâm canh. Tầm quan trọng của DAP không chỉ nằm ở việc cải thiện năng suất mà còn ảnh hưởng đến chất lượng cây trồng bằng cách tăng hàm lượng protein và carbohydrate trong hạt.

Cấu trúc thị trường DAP toàn cầu

Sự tập trung cao trong sản xuất và xuất khẩu

Đặc điểm chính của thị trường DAP toàn cầu là sự tập trung cao ở một số quốc gia sản xuất chủ chốt. Năm quốc gia - Trung Quốc, Maroc, Ả Rập Saudi, Nga và Jordan - kiểm soát khoảng 80% xuất khẩu DAP/MAP toàn cầu. Cụ thể, năm nước này chiếm 86,17% xuất khẩu toàn cầu vào năm 2021.

Thị trường phân bón phosphate toàn cầu, bao gồm DAP, đạt 67,04 tỷ USD năm 2024 và dự kiến tăng lên 93,89 tỷ USD vào năm 2031, với tỷ lệ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) là 4,3%. Nhu cầu DAP toàn cầu được dự báo đạt 18 triệu tấn vào năm 2025, được thúc đẩy bởi tăng trưởng dân số và thâm canh hóa nông nghiệp tại các khu vực như châu Á và châu Phi cận Sahara.

Các nhà sản xuất và xuất khẩu chính

Trung Quốc dẫn đầu thị trường với khoảng 4,6 triệu tấn xuất khẩu DAP, chiếm khoảng 35% tổng sản xuất toàn cầu và 30% xuất khẩu. Năm 2021, Trung Quốc xuất khẩu 37,65% DAP toàn cầu (6,25 triệu tấn). Tuy nhiên, con số này giảm xuống còn 6,6 triệu tấn vào năm 2024 do các hạn chế nội bộ.

Maroc nắm giữ 70% trữ lượng đá phosphate thế giới với khoảng 50 tỷ tấn. Tập đoàn OCP (Office Chérifien des Phosphates) kiểm soát 31% thị trường phosphate toàn cầu. Xuất khẩu phosphate của Maroc tăng 54,8% năm 2022, tạo ra 10,3 tỷ euro. Maroc với 3 triệu tấn xuất khẩu DAP, chiếm khoảng 20% xuất khẩu toàn cầu.

Ả Rập Saudi đang nổi lên như một nhà sản xuất quan trọng thông qua công ty Ma'aden, với công suất sản xuất 3,6 triệu tấn DAP/năm tại khu công nghiệp Ras Al-Khair. Saudi Arabia chiếm 11% sản xuất và 20% xuất khẩu toàn cầu, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) đặc biệt cao là 166% kể từ năm 2013.

Nga là nhà sản xuất phosphate lớn thứ ba toàn cầu, với sản lượng ước tính 3,7 triệu tấn phospho (P₂O₅) năm 2023. Các công ty như PhosAgro, EuroChem và Acron dẫn đầu sản xuất DAP. Năm 2024, sản xuất DAP của Nga đạt khoảng 4,5 triệu tấn, chiếm khoảng 10% sản xuất toàn cầu và 12% thương mại quốc tế với 3,2 triệu tấn xuất khẩu.

Jordan có trữ lượng phosphate khoảng 1,25 tỷ tấn, là nhà sản xuất lớn thứ sáu thế giới. Công ty Jordan Phosphate Mines Company (JPMC) vận hành các mỏ và nhà máy chế biến với công suất khoảng 650.000 tấn DAP/năm tại khu phức hợp Aqaba. Jordan đóng góp khoảng 5-7% thị trường DAP toàn cầu.

Yếu tố năng lượng: Vai trò then chốt của khí tự nhiên

Sản xuất DAP phụ thuộc nhiều vào khí tự nhiên, nguồn nguyên liệu chính để sản xuất amoniac (NH₃) - một trong hai thành phần cơ bản của phân bón. Amoniac được sản xuất công nghiệp bằng quy trình Haber-Bosch, kết hợp nitơ (N₂) từ không khí với hydro (H₂) thu được từ khí metan (CH₄) trong khí tự nhiên.

Khí tự nhiên phục vụ hai mục đích kép: làm nguyên liệu thô (nguồn hydro) và làm nguồn năng lượng nhiệt cho các quá trình hóa học liên quan. Giá và tính sẵn có của khí tự nhiên ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất DAP.

Các quốc gia có trữ lượng khí dồi dào như Nga (27,8% trữ lượng đã chứng minh toàn cầu), Hoa Kỳ, Ả Rập Saudi và Qatar có lợi thế cạnh tranh then chốt trong chuỗi sản xuất phân bón phosphate. Ví dụ, năm 2023, chi phí sản xuất amoniac ở Nga thấp hơn 30% so với EU, nơi giá khí tăng vọt sau các lệnh trừng phạt đối với Nga.

Thị trường nhập khẩu chính

Ấn Độ là nhà nhập khẩu DAP lớn nhất thế giới, chiếm 28% tổng nhập khẩu toàn cầu. Trong năm tài khóa 2024-2025 (tháng 4/2024 - tháng 3/2025), Ấn Độ nhập khẩu khoảng 4,57 triệu tấn DAP. Nhà cung cấp lớn nhất là Ả Rập Saudi (41,6% tổng nhập khẩu năm tài khóa 2025), vượt xa mức 28,3% năm tài khóa 2024. Trung Quốc giảm mạnh lượng xuất sang Ấn Độ, chỉ chiếm khoảng 18,5% nhập khẩu năm tài khóa 2025.

Bangladesh chiếm khoảng 8,5% nhập khẩu DAP toàn cầu. Tháng 12/2024, Bangladesh ký thỏa thuận với Ả Rập Saudi (Ma'aden) nhập khẩu 1,2 triệu tấn DAP trong hai năm (600.000 tấn năm 2024 và 600.000 tấn năm 2025) với giá gần 743 USD/tấn. Maroc và Trung Quốc cũng là nhà cung cấp chính.

Hoa Kỳ chiếm khoảng 6,8% nhập khẩu DAP toàn cầu. Năm 2024, Hoa Kỳ nhập khẩu khoảng 1,3 triệu tấn DAP, tăng 3% so với năm trước. Ả Rập Saudi là nhà cung cấp thống trị với khoảng 54% tổng giá trị nhập khẩu DAP, tiếp theo là Jordan (21%) và Ai Cập (10%).

Động lực địa chính trị và sử dụng DAP làm công cụ quyền lực

DAP không chỉ là một mặt hàng kinh tế mà còn là công cụ địa chính trị. Các quốc gia sản xuất chính đã sử dụng vị thế xuất khẩu DAP để củng cố quan hệ song phương và tạo ảnh hưởng chiến lược.

Trung Quốc đã sử dụng xuất khẩu DAP để tăng cường quan hệ địa chính trị với các nước đang phát triển, đặc biệt ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. Thông qua thỏa thuận thương mại ưu đãi và viện trợ phân bón, Trung Quốc đã củng cố ảnh hưởng tại các khu vực chiến lược. Năm 2021, Trung Quốc tặng 50.000 tấn DAP cho Pakistan trong khuôn khổ Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). Năm 2023, Trung Quốc áp dụng giấy phép xuất khẩu đối với một số phân bón phosphate, gây ra sự sụt giảm 77% xuất khẩu một số yếu tố quan trọng.

Maroc sử dụng phosphate như một công cụ ảnh hưởng. Ví dụ, Maroc đã rút lại một lô hàng 50.000 tấn phân bón dự định gửi đến Peru sau khi nước này nối lại quan hệ với SADR (Cộng hòa Dân chủ Ả Rập Sahrawi). Báo chí Maroc mô tả OCP là "cánh tay kinh tế" trong ngoại giao của vương quốc.

Ả Rập Saudi sử dụng DAP để củng cố quan hệ với Ấn Độ thông qua hợp đồng dài hạn ký năm 2022 giữa Ma'aden và IFFCO (Hợp tác xã Phân bón Nông dân Ấn Độ) cung cấp 3,1 triệu tấn DAP/năm trong 5 năm. Trong bối cảnh Tầm nhìn 2030, phosphate là công cụ để Saudi Arabia xây dựng mạng lưới đồng minh và chiếm vị trí trong các khu vực chiến lược.

Nga đã sử dụng DAP như công cụ quyền lực mềm. Năm 2023, Nga tặng 50.000 tấn phân bón cho Ethiopia như một cử chỉ hỗ trợ an ninh lương thực. Nga đã ký thỏa thuận với Ấn Độ và Brazil sử dụng rúp và real trong giao dịch DAP, giảm phụ thuộc vào đô la.

Thách thức và xu hướng tương lai

Biến động giá và gián đoạn chuỗi cung ứng

Giá DAP đã trải qua biến động đáng kể. Năm 2022, giá đạt đỉnh 815 USD/tấn do gián đoạn chuỗi cung ứng, nhưng giảm xuống 437 USD/tấn vào tháng 5/2025. Sự biến động này ảnh hưởng đến lợi nhuận của các nhà sản xuất và khả năng tiếp cận phân bón của nông dân.

Các lệnh trừng phạt đối với Nga từ năm 2022 đã giảm 40% xuất khẩu phosphate của nước này. Trung Quốc giảm 30% xuất khẩu DAP từ 5 triệu tấn năm 2020 xuống 3,5 triệu tấn năm 2022 để ưu tiên thị trường nội địa.

Tác động môi trường và bền vững

Sản xuất DAP tạo ra chất thải như phosphogypsum, gây ra thách thức quản lý và ô nhiễm. Các quốc gia đang đầu tư vào công nghệ tái chế phosphogypsum và giảm phát thải. Ví dụ, Maroc triển khai Chương trình Xanh 2023-2027 với đầu tư 1,8 tỷ euro để sản xuất 20 triệu tấn phân bón trung hòa carbon vào năm 2027, bao gồm DAP.

Phát triển năng lực sản xuất mới

Các quốc gia như Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ và Qatar đang đầu tư tăng công suất sản xuất DAP. Ai Cập công bố dự án khu phức hợp sản xuất axit phosphoric Abu Tartour, dự kiến hoàn thành tháng 6/2025 với công suất 250.000 tấn axit phosphoric/năm mỗi giai đoạn.

Na Uy với phát hiện mỏ 70 tỷ tấn phosphate có thể thách thức sự thống trị lâu dài của Maroc. Na Uy có cơ sở hạ tầng năng lượng bền vững với 98% điện từ nguồn tái tạo, chủ yếu là thủy điện, tạo lợi thế sản xuất DAP với dấu chân carbon thấp.

Kết luận

Thị trường DAP toàn cầu được đặc trưng bởi sự tập trung cao trong sản xuất và xuất khẩu, với năm quốc gia kiểm soát 80% thị trường. Sự phụ thuộc vào khí tự nhiên và đá phosphate tạo ra những lợi thế chiến lược cho các quốc gia giàu tài nguyên.

DAP không chỉ là phân bón thiết yếu cho an ninh lương thực toàn cầu mà còn là công cụ địa chính trị quan trọng. Các gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột địa chính trị, hạn chế xuất khẩu và biến động giá năng lượng tạo ra rủi ro đáng kể cho các quốc gia nhập khẩu.

Xu hướng tương lai bao gồm đầu tư vào sản xuất bền vững, công nghệ tái chế phospho, đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lực sản xuất nội địa. Với nhu cầu toàn cầu dự kiến tăng 3% mỗi năm đến 2032, thị trường DAP sẽ tiếp tục đóng vai trò then chốt trong nông nghiệp thế giới.