


Các nhà nghiên cứu tại Na Uy và Thụy Điển phát triển một phương pháp thu hồi đất hiếm từ tinh quặng apatit mà không cần hòa tách bằng axit. Thay vào đó, quặng được xử lý ở nhiệt độ cao để tạo thành một khối xỉ, trong đó các nguyên tố đất hiếm được cô đặc và kết tinh để có thể tách ra bằng phương pháp cơ học.

Cách làm này được kỳ vọng giảm lượng nước thải nguy hại so với quy trình dùng axit, đồng thời mở ra khả năng thu hồi phốt pho dưới dạng khí để tiếp tục sử dụng. Tuy nhiên, mức tiêu thụ năng lượng cao và khả năng thu hồi đất hiếm vẫn cần được đánh giá thêm trước khi tính đến ứng dụng công nghiệp.
Vì sao cần thêm nguồn đất hiếm?
Đất hiếm là nhóm nguyên tố quan trọng đối với nhiều ngành công nghệ, từ sản xuất nam châm vĩnh cửu, pin, chất xúc tác đến vật liệu đánh bóng và màn hình.
Nguồn cung các nguyên tố này hiện tập trung ở một số quốc gia. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), Trung Quốc, Việt Nam, Brazil và Nga nằm trong nhóm các nước có trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới. Trong khi đó, châu Âu có nguồn tài nguyên hạn chế và khả năng thu hồi đất hiếm từ các sản phẩm đã qua sử dụng vẫn còn thấp.
Điều này khiến châu Âu tìm kiếm các nguồn nguyên liệu thay thế, trong đó có việc thu hồi đất hiếm từ chất thải và các loại quặng đang được khai thác cho mục đích khác.
Một trong những hướng được nghiên cứu là tận dụng quặng apatit - nguyên liệu chính để sản xuất phân lân - vốn có thể chứa một lượng đất hiếm đáng kể.
Apatit chứa những nguyên tố đất hiếm nào?
Nguồn nguyên liệu trong nghiên cứu được lấy từ bã thải quặng tại mỏ Kiruna, Thụy Điển, do tập đoàn khai khoáng LKAB khai thác.
Các nghiên cứu trước đó của nhóm cho thấy bốn nguyên tố đất hiếm chủ yếu trong loại vật liệu này là lantan, xeri, neodymi và ytri. Chúng phân bố chủ yếu trong các khoáng vật apatit, monazit và allanit.
Tuy nhiên, việc thu hồi đất hiếm trực tiếp từ tinh quặng gặp một trở ngại lớn: hàm lượng phốt pho cao khiến hỗn hợp có nhiệt độ nóng chảy rất lớn.
Để giải quyết vấn đề, nhóm nghiên cứu trước tiên phải loại bớt phốt pho.
Loại hơn 90% phốt pho ở 2.000 độ C
Các nhà khoa học sử dụng silic và carbon để khử phốt pho trong tinh quặng. Hỗn hợp được nung ở khoảng 2.000 độ C trong một giờ.
Quá trình này loại được hơn 90% lượng phốt pho. Nhờ đó, tỷ lệ đất hiếm trong phần vật liệu còn lại tăng lên gần gấp đôi so với ban đầu.
Sau khi giảm lượng phốt pho, nhóm mới tiến hành bước tiếp theo là tạo một loại xỉ đặc biệt để tập trung đất hiếm.
Tạo "khối xỉ" để gom đất hiếm
Tinh quặng sau xử lý được trộn với oxit neodymi và một số hợp chất khác theo tỷ lệ được tính toán từ hệ canxi oxit - silic oxit - neodymi oxit.
Hỗn hợp sau đó được nung chảy, nghiền và nung lại nhiều lần để tạo thành một vật liệu đồng nhất, được gọi là khối xỉ nền.
Trước khi sử dụng quặng thật, nhóm nghiên cứu thử nghiệm với xỉ tổng hợp từ các hóa chất tinh khiết. Cách này giúp kiểm soát thành phần và giảm chi phí trong giai đoạn tìm ra tỷ lệ phù hợp.
Kết quả cho thấy thành phần chứa khoảng 10% neodymi theo khối lượng cho khả năng hình thành pha tinh thể mong muốn tốt nhất. Hỗn hợp tương ứng gồm 47,5% canxi oxit, 42,5% silic oxit và 10% neodymi oxit.
Các thí nghiệm được tiến hành trong lò cảm ứng chân không, dưới môi trường khí argon để hạn chế phản ứng với oxy.
Tinh thể đất hiếm "lớn dần" trong khối xỉ
Điểm quan trọng của nghiên cứu là theo dõi cách các tinh thể chứa đất hiếm hình thành khi khối xỉ nguội dần.
Nhóm nghiên cứu lấy mẫu ở nhiều nhiệt độ, từ 1.380 đến 1.600 độ C, với thời gian giữ nhiệt từ vài phút đến một giờ. Các mẫu sau đó được phân tích bằng nhiễu xạ tia X, kính hiển vi điện tử và các phương pháp phân tích nhiệt.
Kết quả cho thấy pha tinh thể chứa canxi, neodymi và silic hình thành đúng như dự kiến. Đây là pha có khả năng "giữ" đất hiếm ở dạng ổn định, tạo điều kiện để tách khỏi phần xỉ còn lại.
Các nhà nghiên cứu cũng quan sát được quá trình tinh thể hóa diễn ra theo hai giai đoạn.
Ban đầu, nhiều tinh thể rất nhỏ xuất hiện trong khối xỉ lỏng. Sau khoảng năm phút, số lượng tinh thể lớn dần lên. Khi tiếp tục giữ nhiệt, các tinh thể nhỏ giảm dần trong khi một số tinh thể lớn phát triển.
Hiện tượng này được gọi là chín muồi Ostwald. Có thể hình dung quá trình này giống những hạt tinh thể nhỏ dần hòa tan, sau đó vật chất chuyển sang các hạt lớn hơn. Kết quả là số lượng tinh thể giảm nhưng kích thước trung bình tăng.
Nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy khi nhiệt độ giữ nhiệt thấp hơn, lượng pha tinh thể hình thành có xu hướng tăng do độ hòa tan của pha này trong xỉ lỏng giảm.
Không dùng axit, có thể thu hồi thêm phốt pho
Theo nhóm tác giả, phương pháp nhiệt luyện có hai ưu điểm đáng chú ý so với cách thu hồi đất hiếm bằng axit.
Thứ nhất, quy trình không cần dùng axit để hòa tách quặng, từ đó có thể giảm lượng nước thải hóa chất cần xử lý.
Thứ hai, phốt pho được tách ra trong bước khử có thể chuyển thành khí và có khả năng được thu hồi làm sản phẩm có ích, thay vì chỉ trở thành chất thải.
Tuy nhiên, quá trình này cũng tạo ra khí phosphin, một chất độc và dễ cháy. Nếu triển khai ở quy mô lớn, việc thu gom và xử lý khí phải được kiểm soát nghiêm ngặt.
Điểm nghẽn vẫn là năng lượng
Phương pháp mới chưa thể xem là giải pháp hoàn chỉnh.
Trở ngại lớn nhất là bước khử phốt pho cần nhiệt độ khoảng 2.000 độ C, đồng nghĩa mức tiêu thụ năng lượng rất cao. Nếu muốn triển khai trong công nghiệp, các nhà nghiên cứu phải xác định liệu có thể đạt hiệu quả tương tự ở nhiệt độ thấp hơn hay không.
Một hạn chế khác là thí nghiệm mới chỉ kéo dài tối đa một giờ. Do số lượng mẫu hạn chế, quá trình hình thành và phát triển tinh thể chưa đạt trạng thái cân bằng hoàn toàn. Vì vậy, nhóm chưa thể xây dựng đầy đủ mô hình động học để dự đoán quá trình ở quy mô lớn.
Đặc biệt, nghiên cứu hiện mới chứng minh khả năng làm giàu đất hiếm chứ chưa xác định được chính xác bao nhiêu phần trăm lượng đất hiếm ban đầu có thể được thu hồi thành sản phẩm.
Bước tiếp theo: tách tinh thể khỏi xỉ
Nhóm nghiên cứu đề xuất tiếp tục thử nghiệm ở nhiệt độ thấp hơn, kéo dài thời gian giữ nhiệt và theo dõi quá trình hình thành tinh thể trong điều kiện làm nguội liên tục.
Một hướng khác là tìm cách thu hồi phốt pho dưới dạng sản phẩm có giá trị thay vì chỉ xử lý khí thải.
Sau khi tạo được các tinh thể chứa đất hiếm với kích thước đủ lớn, bước tiếp theo sẽ là tìm phương pháp tách chúng khỏi phần xỉ còn lại. Các nhà nghiên cứu dự kiến có thể tận dụng sự khác biệt về kích thước hạt và tỷ trọng để thực hiện việc này.
Quan trọng hơn, cần có một thử nghiệm so sánh trực tiếp giữa phương pháp nhiệt luyện và hòa tách axit, từ hiệu suất thu hồi đất hiếm đến lượng năng lượng tiêu thụ và chi phí xử lý chất thải.
Tiềm năng đối với quặng apatit
Nghiên cứu được thực hiện trên quặng apatit ở Thụy Điển, nhưng hướng tiếp cận này có thể được quan tâm tại những khu vực đang khai thác và chế biến apatit để sản xuất phân bón.
Đất hiếm có thể tồn tại tự nhiên trong quặng apatit với hàm lượng khác nhau tùy nguồn quặng. Nếu có thể thu hồi chúng trong quá trình chế biến, các nhà máy không chỉ tạo ra sản phẩm phosphate mà còn có thêm nguồn nguyên liệu cho ngành công nghệ cao.
Điều này đặc biệt đáng chú ý vì phần vật liệu chứa đất hiếm vốn có thể chỉ được xem là thành phần đi kèm hoặc dòng thải của quá trình chế biến quặng.
Tuy nhiên, để biến ý tưởng thành quy trình công nghiệp, vẫn cần giải quyết ba bài toán lớn: giảm nhiệt độ và mức tiêu thụ năng lượng, xác định tỷ lệ thu hồi đất hiếm thực tế và phát triển công đoạn tách tinh thể có chi phí hợp lý.
Nếu vượt qua được các rào cản này, công nghệ nhiệt luyện có thể mở ra một hướng thu hồi đất hiếm từ quặng apatit mà không phụ thuộc hoàn toàn vào quy trình hòa tách axit, đồng thời tận dụng tốt hơn nguồn nguyên liệu vốn đang được khai thác chủ yếu cho sản xuất phân bón.
Nguồn: Sun, T., Rodahl, F., Kennedy, M.W. & Aune, R.E., Study of a Master Slag Production Based on Apatite Concentrate with the Objective of Rare Earth Element Recovery, Journal of Sustainable Metallurgy, 12, 316-330 (2026), DOI: 10.1007/s40831-025-01316-8.
Nghiên cứu được thực hiện tại Đại học Khoa học và Công nghệ Na Uy và Viện Công nghệ Hoàng gia Thụy Điển, trong khuôn khổ dự án REEcover do Liên minh châu Âu tài trợ, sử dụng nguyên liệu từ tập đoàn khai khoáng LKAB (Thụy Điển).
Chịu trách nhiệm nội dung: Bảo Hiền



