Đột phá KHCN - Đổi mới sáng tạo.

Chịu trách nhiệm nội dung: Bảo Hiền - Ban TT&PT

Khi các quy định về lao động cưỡng bức, hộ chiếu số cho pin và yêu cầu nội địa hóa ngày càng siết chặt, ngành công nghiệp pin xe điện toàn cầu đang tìm đến trí tuệ nhân tạo (AI) như một công cụ để chứng minh nguồn gốc vật liệu — từ mỏ khai thác cho đến chiếc xe lăn bánh.

Trong nhiều năm, việc giám sát chuỗi cung ứng pin xe điện chủ yếu dừng lại ở câu hỏi đơn giản: nhà cung cấp cấp 1 (Tier 1) có giao hàng đúng hẹn, đúng giá và đúng chất lượng hay không. Nhưng khái niệm "khả năng hiển thị chuỗi cung ứng" giờ đây đã mở rộng ra xa hơn nhiều, bao trùm cả nhà sản xuất tế bào pin, vật liệu cực dương và cực âm, hợp chất lithium, hóa chất tiền chất, và trong một số trường hợp là tận gốc mỏ khai thác khoáng sản.

Sự thay đổi này bắt nguồn từ ba áp lực cùng lúc: quy định pháp lý ngày càng khắt khe, rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng, và yêu cầu chất lượng sản phẩm ngày càng cao. Trên thực tế, một số nhà cung cấp phục vụ thị trường Mỹ đã chủ động giảm phụ thuộc vào nguồn lithium từ những khu vực khó chứng minh nguồn gốc, trong khi số khác chuyển hướng tìm nguồn cực dương và cực âm từ những nơi có hồ sơ tài liệu và chuỗi lưu ký rõ ràng hơn.

Ba mặt trận pháp lý cùng siết chặt

Áp lực lớn nhất hiện nay đến từ Đạo luật Ngăn chặn Lao động Cưỡng bức người Duy Ngô Nhĩ (UFLPA) của Mỹ. Theo cập nhật chiến lược thực thi UFLPA do Lực lượng Đặc nhiệm Chống Lao động Cưỡng bức (FLETF) công bố hồi tháng 8/2025, lithium chính thức được đưa vào danh sách các lĩnh vực ưu tiên cao, cùng với xút ăn da (caustic soda), đồng, táo đỏ và thép — nâng tổng số lĩnh vực bị giám sát đặc biệt lên 13. Quyết định này phản ánh mối lo ngại về trữ lượng lithium lớn tại khu vực Tân Cương và các cáo buộc liên quan đến lao động cưỡng bức trong ngành khai khoáng tại đây.

Số liệu từ cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) cho thấy mức độ thực thi đang tăng nhanh: trong năm tài khóa 2025, CBP đã giữ lại khoảng 7.325 lô hàng để rà soát theo UFLPA, tăng hơn 50% so với năm trước đó, trong khi chỉ khoảng 6,5% số lô hàng bị giữ được thông quan trở lại. Tính từ khi đạo luật có hiệu lực, tổng cộng đã có hơn 18.000 lô hàng trị giá khoảng 3,81 tỷ USD được đưa vào diện rà soát.

Song song với UFLPA, Liên minh châu Âu cũng đang triển khai một công cụ giám sát mang tính bước ngoặt: Hộ chiếu Pin số (Digital Battery Passport) theo Quy định Pin của EU (Regulation (EU) 2023/1542). Từ ngày 18/2/2027, mọi loại pin xe điện và pin công nghiệp có dung lượng trên 2 kWh lưu hành tại thị trường châu Âu sẽ buộc phải có hộ chiếu số, truy cập qua mã QR, lưu trữ đầy đủ thông tin về thành phần vật liệu, dấu chân carbon, độ bền và lịch sử tái chế. Đây được xem là mô hình tham chiếu để EU mở rộng khái niệm "hộ chiếu sản phẩm số" sang các ngành khác như dệt may, điện tử và vật liệu xây dựng.

Mô hình truy xuất đáng tin cậy: nối liền ba dòng dữ liệu

Theo phân tích của ngành, một mô hình truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy cần kết nối ba luồng bằng chứng: dòng tài chính (hợp đồng mua bán, hóa đơn, chứng từ thanh toán), dòng vật lý (phiếu giao hàng, tờ khai hải quan, vận đơn) và dòng sản xuất (hồ sơ chế tạo, nạp liệu, đóng gói). Mắt xích kết nối ba dòng này là số lô hàng (batch), được đối chiếu xuyên suốt từ hóa đơn khách hàng, qua từng lô tế bào pin, cực dương, hợp chất lithium, cho tới tận vật liệu gốc.

Khi chuỗi định danh này được duy trì nguyên vẹn, doanh nghiệp có thể chứng minh được chuỗi lưu ký minh bạch "từ mỏ tới cụm pin" — điều vừa phục vụ mục đích tuân thủ pháp lý, vừa là công cụ quản lý chất lượng: khi một cụm pin gặp lỗi ngoài thị trường, dữ liệu truy xuất theo lô giúp khoanh vùng nhanh từ cả một dây chuyền sản xuất xuống tới từng mô-đun pin, tế bào pin và lô hàng của nhà cung cấp cụ thể.
Vấn đề là phần lớn quy trình này hiện vẫn được thực hiện thủ công. Dữ liệu đến từ nhiều định dạng, ngôn ngữ và hệ thống khác nhau, khiến việc áp một mẫu chuẩn chung cho toàn bộ mạng lưới nhà cung cấp trở nên rất khó khăn.

AI tác nhân (agentic AI): công cụ lấp khoảng trống hiển thị

Khoảng trống về khả năng giám sát chuỗi cung ứng hiện nay mang tính cấu trúc. Theo khảo sát Supply Chain Risk Pulse của McKinsey, 95% doanh nghiệp được hỏi có khả năng giám sát rủi ro ở nhà cung cấp cấp 1, nhưng chỉ 42% có thể nhìn xuống tới cấp 2 trở xuống — trong khi phần lớn các cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng lại phát sinh ở chính những tầng sâu này, nơi doanh nghiệp thường không có quan hệ thương mại trực tiếp.

Đây chính là chỗ AI tác nhân được kỳ vọng tạo ra khác biệt, với ba chức năng chính: trích xuất thông tin (tên nhà cung cấp, số lô, mã đơn hàng, nguồn gốc) từ tài liệu phi cấu trúc và đa ngôn ngữ; đối chiếu chéo giữa đơn hàng, hóa đơn, phiếu giao hàng và hồ sơ sản xuất để phát hiện sai lệch trước khi trở thành vấn đề với hải quan hay kiểm toán; và giám sát liên tục để cập nhật bản đồ nhà cung cấp theo thời gian thực.
Công ty nghiên cứu Gartner dự báo chi tiêu cho phần mềm quản trị chuỗi cung ứng có tích hợp AI tác nhân sẽ tăng từ dưới 2 tỷ USD năm 2025 lên tới 53 tỷ USD vào năm 2030, đồng thời xếp AI tác nhân và AI vật lý vào nhóm xu hướng công nghệ chuỗi cung ứng hàng đầu năm 2026. Gartner cũng ghi nhận hơn một nửa lãnh đạo chuỗi cung ứng được khảo sát cho rằng AI tác nhân sẽ làm giảm nhu cầu tuyển dụng ở các vị trí cấp thấp, khi AI đảm nhận phần việc thường nhật để con người tập trung vào các quyết định chiến lược.

Giá trị của việc giám sát sâu hơn từng được minh chứng rõ trong cuộc khủng hoảng thiếu chip bán dẫn năm 2021: theo S&P Global Mobility, ngành sản xuất ô tô toàn cầu đã mất hơn 9,5 triệu xe sản lượng trong năm đó vì đứt gãy nguồn cung chip, riêng quý III chiếm tới 3,5 triệu xe — một lời nhắc nhở rằng thiếu tầm nhìn xuống các tầng sâu của chuỗi cung ứng có thể trở thành rủi ro chiến lược thực sự, không chỉ là vấn đề vận hành.

Ứng dụng thực tế đang thành hình

Trên thực tế, một số doanh nghiệp đã bắt đầu triển khai các nền tảng AI chuyên biệt cho truy xuất nguồn gốc pin. Tại Anh, công ty tái chế vật liệu pin Altilium mới đây công bố triển khai nền tảng AI Regentrace nhằm đẩy nhanh việc mở rộng chuỗi cung ứng vật liệu pin xe điện, kết hợp cơ sở công nghiệp và quy trình tái chế độc quyền với khả năng ra quyết định dựa trên AI cùng công cụ truy xuất số.
Trong báo cáo xếp hạng Global Supply Chain Top 25 năm 2026, Gartner cũng ghi nhận các doanh nghiệp dẫn đầu — như Schneider Electric — đang ưu tiên AI tạo sinh và AI tác nhân để hỗ trợ con người ra quyết định, tăng cường khả năng hiển thị theo thời gian thực và phối hợp hành động xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng.

Con người vẫn giữ vai trò quyết định

Dù AI có thể đảm nhận việc thu thập, sắp xếp và đối chiếu bằng chứng ở quy mô lớn, giới chuyên gia nhấn mạnh rằng con người — đội ngũ mua hàng, tuân thủ và chất lượng — vẫn phải là bên đánh giá các trường hợp ngoại lệ, đưa ra quyết định về rủi ro và đảm bảo kết quả đủ sức thuyết phục trước cơ quan quản lý cũng như khách hàng.

Về dài hạn, khả năng chứng minh một chuỗi lưu ký đáng tin cậy "từ mỏ tới cụm pin" đang dần trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự, giúp doanh nghiệp tăng khả năng chống chịu trước biến động, rút ngắn thời gian khoanh vùng sự cố chất lượng, và xây dựng những chuỗi cung ứng đủ vững vàng để trụ được cả ở cửa khẩu lẫn trên dây chuyền sản xuất.

Nguồn tham khảo:
1.Battery Technology (BatteryTechOnline), 7/2026 
2.Renewable Energy Magazine; Procurement Pro, 2026