Tin thị trường và sản phẩm

Hóa chất sản xuất từ nguyên liệu tái tạo hoặc tái chế đã được giới công nghiệp quan tâm từ nhiều thập kỷ qua. Nhưng trong bối cảnh ngành hóa chất đang trải qua giai đoạn khó khăn kéo dài, nhiều mục tiêu đặt ra đang dần lùi xa so với lộ trình ban đầu.

Ngành hóa chất toàn cầu đang trong chu kỳ suy giảm kéo dài hơn và sâu hơn so với các giai đoạn khó khăn trước đây. Giá dầu và khí tự nhiên đạt đỉnh vào năm 2022, sau đó giảm mạnh - kéo theo giá nhiều loại hóa chất gần như giảm một nửa so với mức cao nhất. Trong bối cảnh đó, hóa chất bền vững ngày càng khó huy động vốn đầu tư, mở rộng quy mô sản xuất và cạnh tranh trên thị trường khi các vật liệu truyền thống vốn đã rẻ và dồi dào.

Đây là nhận định chính trong một báo cáo phân tích thị trường vừa được tổ chức S&P Global công bố, nhìn lại tiến trình thực hiện các cam kết về hóa chất bền vững của 12 tập đoàn hóa chất lớn nhất thế giới.

Hóa chất bền vững là gì?

Hóa chất bền vững (sustainable chemicals) là các sản phẩm hóa học có dấu ấn carbon thấp hơn, được làm từ nguyên liệu sinh học hoặc từ vật liệu tái chế, thay vì từ dầu mỏ, than đá hay khí tự nhiên như thông thường.

Có ba hướng tiếp cận chính. Hướng thứ nhất là sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc sinh học (biogenic routes) như cồn sinh học, đường, dầu thực vật hoặc phế thải hữu cơ. Hướng thứ hai là tái chế tuần hoàn (circular routes), gồm tái chế cơ học - nghĩa là nghiền và gia công lại vật liệu nhựa mà không làm thay đổi cấu trúc hóa học - và tái chế hóa học, tức phá vỡ cấu trúc phân tử để tạo ra nguyên liệu mới. Hướng thứ ba là sử dụng điện năng tái tạo để tổng hợp các chất hóa học như methanol hoặc các loại nhiên liệu tổng hợp (e-routes).
Một số loại nguyên liệu từ các hướng trên có thể đưa thẳng vào nhà máy hiện có mà không cần cải tạo - gọi là giải pháp thay thế trực tiếp (drop-in solutions). Số khác đòi hỏi xây dựng quy trình sản xuất và chuỗi cung ứng hoàn toàn mới.

Động lực và rào cản

Có hai nhóm lý do chính thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào hóa chất bền vững.

Nhóm thứ nhất là áp lực từ quy định pháp luật. Tại châu Âu, nhiều chính sách đã được ban hành trong 15 năm qua nhằm hạn chế ô nhiễm nhựa và thúc đẩy tái chế, bao gồm quy định về đồ nhựa dùng một lần, quy định về bao bì và chất thải bao bì, và các cơ chế buộc nhà sản xuất chịu trách nhiệm về vòng đời sản phẩm. Thuế đánh vào nhựa nguyên sinh (tức nhựa sản xuất từ dầu mỏ, chưa qua tái chế) cũng được áp dụng ở một số quốc gia để tạo nguồn tài chính cho các dự án tái chế.

Nhóm thứ hai là cam kết tự nguyện từ phía doanh nghiệp, dựa trên nhận thức ngày càng tăng của người tiêu dùng về sản phẩm thân thiện môi trường. Một số công ty chấp nhận chi phí cao hơn để sản xuất hóa chất bền vững, kỳ vọng bán được giá cao hơn và củng cố hình ảnh thương hiệu.

Tuy nhiên, hóa chất bền vững phải cạnh tranh trực tiếp với các loại hóa chất thông thường có giá thành thấp - và trong giai đoạn suy giảm của ngành, khoảng cách giá này càng khó thu hẹp.

Tiến độ còn xa so với mục tiêu

Hiện tại, hóa chất bền vững chiếm chưa đến 10% tổng nhu cầu hóa chất toàn cầu. Trong số các hướng tiếp cận, tái chế cơ học là hướng phát triển thương mại mạnh nhất. Hóa chất có nguồn gốc sinh học đứng thứ hai nhưng bị hạn chế bởi nguồn nguyên liệu và lo ngại cạnh tranh với sản xuất lương thực hoặc nhiên liệu sinh học. Tái chế hóa học vẫn là hướng kém phát triển nhất, đòi hỏi đầu tư lớn cả về công nghệ lẫn hạ tầng thu gom và phân loại rác thải nhựa.

S&P Global theo dõi tiến trình của 12 tập đoàn hóa chất lớn nhất thế giới, nhóm này đã cam kết đưa ra thị trường 14 triệu tấn vật liệu tổng hợp bền vững (sustainable polymers) vào năm 2030. Năm 2023, nhóm này bán được khoảng 1,3 triệu tấn. Con số tăng thêm khoảng 24% trong năm 2024, nhưng dự kiến tốc độ tăng trưởng sẽ chậm lại còn 18% trong năm 2025 - tổng cộng mới đạt khoảng 14% mục tiêu 2030. Với đà này, việc hoàn thành cam kết đòi hỏi phải tăng tốc đầu tư đáng kể trong vài năm tới.

Một số dự án đáng chú ý vẫn đang tiến triển. ExxonMobil vừa khởi động nhà máy tái chế hóa học thứ ba tại bang Texas (Mỹ) vào đầu năm nay, nâng tổng công suất tái chế lên khoảng 113.000 tấn mỗi năm. LyondellBasell đang xây dựng nhà máy tái chế hóa học quy mô công nghiệp đầu tiên tại Đức, dự kiến hoạt động vào năm 2026 với công suất 50.000 tấn mỗi năm. Tập đoàn Dow cũng xác nhận sẽ tiếp tục dự án sản xuất nhựa phát thải ròng bằng không tại Canada với công suất 1,3 triệu tấn mỗi năm, hoàn thành vào năm 2029 - dù dự án từng bị tạm dừng vì điều kiện thị trường khó khăn.

Điều gì cần xảy ra để tình hình thay đổi?

Báo cáo của S&P Global nhận định rằng tiềm năng của hóa chất bền vững trong việc thay thế đáng kể nguyên liệu truyền thống sẽ còn hạn chế trong vòng 5 đến 10 năm tới, trừ khi một số điều kiện được đáp ứng đồng thời.

Thứ nhất, cần có bộ quy định toàn diện bắt buộc sử dụng hóa chất bền vững ở mức tối thiểu nhất định - tương tự như những gì châu Âu đã và đang thực hiện với mục tiêu tái chế và hàm lượng vật liệu tái chế trong sản phẩm.

Thứ hai, công nghệ cần tiếp tục cải tiến để giảm chi phí sản xuất và có thể triển khai ở quy mô lớn, đặc biệt với tái chế hóa học - hướng đi còn nhiều tiềm năng nhưng chưa đủ sức cạnh tranh về giá.

Thứ ba, nhận thức của người tiêu dùng cần được nâng cao hơn nữa để tạo ra nhu cầu thực sự và sẵn sàng trả thêm chi phí cho sản phẩm bền vững.

Thứ tư, các nhà sản xuất cần tìm cách tạo ra giá trị khác biệt cho sản phẩm bền vững - không chỉ dựa vào giá - để thoát khỏi thế phải cạnh tranh trực tiếp với hóa chất thông thường, nhất là trong giai đoạn giá dầu thấp.

Báo cáo không đưa ra dự báo lạc quan hay bi quan tuyệt đối, mà nhìn nhận đây là giai đoạn thử thách có tính quyết định: nếu những điều kiện trên được đáp ứng, hóa chất bền vững có thể dần trở thành một phần đáng kể của ngành công nghiệp hóa chất toàn cầu sau năm 2030. Nếu không, khoảng cách giữa cam kết và thực tế sẽ tiếp tục nới rộng.

Nguồn: Maronneaud, Orszynski và Dosumu (S&P Global), "The rise and fall of sustainable chemicals: What would make it different this time?"